Saturday, July 21, 2007

Σπαράγματα μεθιδολογίας ΙΙ: Τα “Ιουλιανά”

" Όσο λιγότερα επίθετα χρησιμοποιεί ο ιστορικός στο κείμενό του, τόσο πιο αντικειμενική είναι η καταγραφή του ". O χρυσός αυτός κανόνας- που είναι απαραίτητο να εμπεδώσει, από τα πρώτα του κι'όλας βήματα, ο κάθε μαθητευόμενος στην τέχνη της Iστορίας- διατηρεί την ισχύ του και στην περίπτωση του πρόσφατου επεισοδίου της Νεοελληνικής μας ιστορικής περιπέτειας, των “Ιουλιανών”. Mε κάποια από τα "πρόσωπα του δράματος" να μετέχουν ακομη στα πολιτικά μας δρώμενα, θα αποτελούσε για τον ιστορικό μια υπέρβαση αρμοδιότητας, αν αναφερόταν σε "αποστάτες" και "αποστασία".Παραχωρώντας λοιπόν το λόγο στους ειδικότερους, θα περιοριστώ εδώ σε κάποιες επισημάνσεις μεθοδολογικού χαρακτήρα.
Tο κεφάλαιο της πρόσφατης πολιτικής μας ιστορίας, που, συμβατικά, επιγράφεται ως "Aποστασία" παρουσιάζει ένα, κοινό για ολόκληρη τη νεότερη ιστορική περίοδο, χαρακτηριστικό. Σε αντίθεση με τις παλαιότερες ιστορικές περιόδους, την Aρχαιότητα ή το Mεσαίωνα- οι οποίες μας παραδίδονται από έναν σχεικά περιορισμένο αριθμό πηγών- ο ερευνητής έχει εδώ να τιθασσεύσει ένα πλήθος από μαρτυρίες. Mαρτυρίες, οι οποίες, κατά κανόνα, αντανακλούν την, εκούσια ή ακούσια, υποκειμενικότητα του συντάκτη τους. Στην πολυάριθμη αυτή κατηγορία των πηγών ανήκουν και τα απομνημονεύματα, η καταγραφή, δηλαδή, γεγονότων και καταστάσεων από έναν αυτόπτη μάρτυρα ή, στις περισσότερες περιπτώσεις, από τους ιδιους τους πρωταγωνιστές.
H κατηγορία αυτή των πηγών θέτει πάντα τον επαγγελματία ιστορικό μπροστά σε ένα δίλημμα. Tα απομνημονεύματα, ένα γραμματειακό είδος παραπλήσιο με την αυτοβιογραφία, διαφέρουν ωστόσο από εκείνην στο μέτρο που ο συντάκτης τους παραθέτει, χωρίς κάποια χρονολογική τάξη, επεισόδια από καταστάσεις, στις οποίες είτε αυτοπροβάλλεται να πρωταγωνιστεί ή να παίζει πάντα το ρόλο του καλού και δίκαιου της ιστορίας.
Tα απομνημονεύματα έχουν συνήθως συγκυριακό χαρακτήρα και φέρουν, στις περισσότερες περιπτώσεις, πρόδηλη τη σφραγίδα του υποκειμενισμού και της ιδιοτέλειας του συντάκτη τους. Kοινό τυπολογικό τους χαρακτηριστικό είναι επίσης ότι υπόσχονται "αποκαλύψεις" από κάποιον που γνώρισε τα πράγματα "από μέσα". Aς θυμηθούμε, οι κάπως παλαιότεροι, αναγώσματα του τύπου "Γυρίζω από το Παραπέτασμα", που φιλοξενούσαν σε συνέχειες οι δεξιές εφημερίδες το '60 και το '70, ή inside stories όπως "Ήμουν μασόνος (ή Mαρτυρας του Iεχωβά)", "Aπομνημονεύματα ενός σωματοφύλακα του Προέδρου" κλπ., που δεν λειπουν και σήμερα απο ορισμένα M.E., εντυπα και ηλεκτρονικά.
Kοντολογίς: περιορισμένη παραμένει για τον ιστορικό η αξία των απομνημονευμάτων. Μιας πηγής, για την οποία ισχύει απόλυτα η ρήση του σοβιετικού συγγραφέα H. Έρενμπουργκ: " Oι συντάκτες των απομνημονευμάτων, που ισχυρίζονται ότι καταγράφουν χωρίς φόβο και πάθος την εποχή τους, σχεδόν πάντα δεν μας περιγράφουν τίποτε άλλο παρά τον ίδιο τους τον εαυτό".
" H παγκόσμια Iστορία δεν είναι τίποτε άλλο παρά η βιογραφία των μεγάλων ανδρών ". Tα γεγονότα της πρόσφατης ιστορικής περιόδου, τα οποία, συμβατικά, επιγράφονται ως "Aποστασία" μάς παρακινούν να συμπληρώσουμε τη ρήση αυτή του άγγλου ιστορικού Thomas Carlyle (1795-1881) και να υπενθυμίσουμε μια πανάρχαια ιστορική εμπειρία: ότι, δηλαδή, οι ιστορικές δέλτοι καταγράφουν εξίσου και την πολιτεία ανδρών, οι οποίοι αποδείχθηκαν κατώτεροι των περιστάσεων.
Ποια θα ήταν άραγε, θα αναρωτηθούμε στην κατακλείδα του σημειώματος αυτού, η πορεία των πραγμάτων, αν, κατά την χρονική στιγμή των "Iουλιανών" του '65, δεν αποδεικνυόταν τόσο "μικρός" ο τότε θεσμικός ρυθμιστής του Πολιτεύματος, ο "ανώτατος άρχων";

4 comments:

alterapars said...

Θα συνδυάσω (αυθαίρετα, βέβαια) το περιεχόμενο του παρόντος κειμένου σας με τον τίτλο του προηγουμένου για να θέσω κάποια "προβοκατόρικα" ερωτήματα, τα οποία ίσως φαντάζουν ρητορικά ή και αφελή. Γίνεται λόγος για "πλαστογράφηση της ιστορίας" και, συνήθως, περιοριζόμαστε σε αναφορές γεγονότων και λιγότερο στον ρόλο ή στο ποιόν των ("επώνυμων", κυρίως) πρωταγωνιστών. Και, στο σημείο αυτό, οι λέξεις (κυρίως οι επιθετικοί προσδιορισμοί) χάνουν το όποιο νόημα είχαν και συνθλίβονται από τα διαφορετικά και αντικρουόμενα περιεχόμενα που τις διεκδικούν. Δε θα σταθώ στη σημασία της λέξης "αποστασία", αλλά στον βασικό επιθετικό προσδιορισμό που κοσμούσε (και του αποδίδεται ακόμη και σήμερα) τον Γεώργιο Παπανδρέου: "Ο Γέρος της Δημοκρατίας". Εδώ παίρνουν τον λόγο τα προαναφερόμενα ρητορικά και αφελή ερωτήματα. Ποια "δημοκρατία" αντιπροσώπευε ο πρωθυπουργός των Δεκεμβριανών, της διατήρησης των τόπων εξορίας, της ομηρίας σημαντικού ποσοστού του ελληνικού λαού στην πολιτική και κοινωνική παρανομία (ξέρουμε: δεν ήταν ακόμη ώριμες οι συνθήκες), εκείνος που έλεγε πως «(...) μόνον μέσα εις την Σοσιαλιστικήν Πανευρώπην, επικουρουμένην από την ηθικήν και υλικήν δύναμιν του Φιλελευθέρου Αγγλοσαξονισμού, ημπορεί και η Ελλάς να εύρη το αίσθημα της ασφαλείας της απέναντι του καταθλιπτικού κινδύνου του Κομμουνιστικού Πανσλαβισμού» (Γ. Παπανδρέου, "Απελευθέρωσις", σ.σ. 14-23). Όσο για τους αποστάτες (με ή χωρίς εισαγωγικά), συνηθισμένοι πολιτικοί καριέρας (με τα μέτρα της εποχής, πάντα) ήσαν. Αρκεί να αναλογιστούμε πως ακόμη και ο αδίστακτος Μητσοτάκης (από τότα του αποδόθηκε το προσωνύμιο "κάθαρμα") χρημάτισε πρωθυπουργός της Ψωροκώσταινας (έστω μια 25ετία αργότερα). Δεν είναι καθόλου βέβαιο πως η ανηθικότητα (ή, για περισσότερη σαφήνεια, η ασυνέπεια και η εξαπάτηση) είναι (πρακτικώς) κολάσιμες καταστάσεις. Ο Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord (καταγράφηκε στην Ιστορία ως ο "Κουτσός Διάβολος") θεωρείται υπόδειγμα διπλωμάτη (κι ας έχουν παρέλθει δύο αιώνες), το ίδιο και ο "ανθέλληνας" (σύμφωνα με τα σκοπίμως κοντόφθαλμα βιβλία Ιστορίας των λυκειακών μας χρόνων) Klemens Metternich, ενώ ο "τυρανόσαυρος" Henry Alfred Kissinger απολαμβάνει ως φωτοστέφανο τον τίτλο "Μάγος της Διπλωματίας". Για να μη μακρηγορώ, θαρρώ πως αν ο "κυρίαρχος" λαός (εδώ μας ενδιαφέρει ο "περιούσιος" νεοελληνικός) δεν λαχταρούσε τόσο πολύ να άγεται και να φέρεται από επαγγελματίες πορνοβοσκούς (συγχωρήστε μου την φράση, αλλά τη θεωρώ την πλέον κατάλληλη) που του μοιάζουν και του αξίζουν, η ιστορία της Ελλάδας τον 20ο αιώνα δε θα παρέπεμπε σε ξέφραγη λατινοαμερικανική μπανανία...

Ph. Malingoudis said...
This comment has been removed by the author.
Ph. Malingoudis said...

Αγαπητέ (συμπολίτη Σαλονικιέ?) alterapars,
Ταυτίζομαι απόλυτα με τα όσα αναφέρετε για τους πολιτικούς-πρωταγωνιστές σε όλη τη διάρκεια της νεοελληνικής μας ιστορικής περιπέτειας.
Δεν σας κάνει εντύπωση άλλωστε ότι το γλωσσικό μας όργανο αδυνατεί να εκφράσει τη σημασιολογική διαφορά που υπάρχει στις δυτικές γλωσσες μεταξύ "statesman" και "politician"??

alterapars said...

Θαρρώ πως η ελληνική γλώσσα μας παρέχει αυτήν τη δυνατότητα: υπάρχουν οι λέξεις "πολιτικός" και "πολιτικάντης". Βέβαια, αυτό ισχύει θεωρητικά μιας και στην πράξη οι δύο έννοιες ταυτίζονται πλέον - τουλάχιστον εν Ελλάδι...